Yeni Tirebolu - Ayhan YÜKSEL - EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİ’NDE GİRESUN, TİREBOLU VE GÖRELE

Yeni Tirebolu, Yeni Sahibini Arıyor Bulancak'ta OSB Sevinci Emre Toraman'a Sert Tepki GTSO'dan Demir Yolu Mektubu Aşırı Soğuklar Fındığı Etkilemedi Havaalanının Deniz Dolgusuna Başlandı Çanakçı’da Sütler Toplanıyor Görele'de Sokaklara Kum Döküldü Terör Mağdurları Hekim'i Seçti Giresun'da Doğaya Yem Bırakıldı

EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİ’NDE GİRESUN, TİREBOLU VE GÖRELE

Ayhan YÜKSEL
sunkur28@gmail.com

18 Ocak 2012 Çarşamba 11:43

Büyük Türk seyyahı Evliya Çelebi, 10 Muharrem 1020’de (25 Mart 1611) İstanbul’da Unkapanı’nda doğdu. Babası Sarây-ı Âmire kuyumcubaşısı Derviş Mehmed Zılli Efendi’dir. Ailesini Germiyanoğulları’na bağlayıp Hoca Ahmed Yesevî soyundan geldiğini bildirir. Dedeleri arasında bulunduğunu söylediği Yavuz Er Fâtih’in bayraktarıdır. Annesi tarafından Melek Ahmed Paşa, Defterdarzâde Mehmed ve İpşir Mustafa Paşa ile akrabalığı vardır.

Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde 1630’lu yıllarda İstanbul’dan başlayarak 1681’e kadar Osmanlı Devleti topraklarında ve komşu ülkelerde yaptığı seyahatleri anlatır. 10 ciltlik Seyahatnamesi’nin ilk altı cildi Necip Asım’ın gözetiminde Pertev Paşa nüshası esas alınarak Ahmed Cevdet Paşa tarafından 1314’de (1898) İstanbul’da İkdam Matbaası’nda basılmış, VII. ve VIII. ciltler 1928’de Türk Tarih Encümeni, IX. cilt 1935 ve X. cilt 1944’te Maarif Vekilliği tarafından yayınlanmıştır. Son iki cilt Latin harfleri ile basılmıştır. Matbu nüsha ile yazma nüshalar arasında farklılıklar vardır. Eserin tamamının güvenilir metin neşri (O. Şaik Gökyay, R. Dankoff, [merhum] Yücel Dağlı, Z. Kurşun, S. A. Kahraman, İ. Sezgin) Yapı Kredi Yayınları’nca gerçekleştirilmiştir (1996-2007).

Evliya Çelebi’nin uzak memleketlere yaptığı ilk seyahati, Ketenci Ömer Paşa’nın Trabzon’a vali tayin edilmesiyle 1640’da gerçekleşmiştir. Paşanın yanında deniz yoluyla Trabzon’a, oradan da Anapa’ya gitmiş, Azak Kalesi’nin geri alınması için Serdar Hüseyin Paşa kumandasında yapılan sefere katılmıştır.

Giresun, Tirebolu, Görele ve Trabzon matbu II. ciltte tasvir edilmiştir. Evliya Çelebi, Seyahatnamesi’nde Giresun hakkında doyurucu bilgi vermez. Çarşı içinde camileri, mescidi, han, hamam ve pazarı bulunan fazla büyük olmayan bir kasaba olarak tanıtır. Limanın batı tarafında küçük bir caminin yer aldığını söyler ve Kazaklar’ın baskınını söz konusu eder. 1634 yılında Don-Volga Kazaklar’ı Giresun’u yağma için saldırdıklarında kayıklarını adaya gizlemişlerdi. Evliya Çelebi, Seyahatnamesi’nde Giresun’a saldıran bu haydutları Ak Kazaklar olarak tanımlamış ve Giresun şehri kalesinin bu gibi saldırılar karşısında güvenlik bakımından yeterli olmadığını belirtmiştir.

Evliya Çelebi, Giresun’dan sonra Tirebolu’ya uğramıştır ve Perpolum imlası ile kaydedilmiştir. Evliya Çelebi’nin Tirebolu için “kahvemi koyacak bir düz yer bulamadım (!)” dediği söylenerek Evliya Çelebivâri bir yakıştırma yapılırdı. Seyahatname’de geçen Perpolum hakikaten Tirebolu’dur. Erol Güngör “bu yanlışlığın bir istinsah hatasından ileri geldiği anlaşılıyor. Muhtemelen o nüshayı yazan kimse bir hata yaparak ‘t (ﺕ )’ yerine ‘p (پ )’ yapmış olabilir. Eski yazıda bu harfin birbirine karıştırılması pek mümkündür. Herhalde Evliya Çelebi Tirpolum veya ona benzer bir şey diyordu. İstanbul baskısında bu ad Perpolum şeklinde geçmektedir” der. Seyahatname’nin matbu baskısında Tirebolu halkı için bir anlam ifade etmeyen ve ne olduğu anlaşılmayan “Çankâlân Rumîdir” çevirisi yapılmıştır. Yazma nüshada “halkı Çiftalan Urûmudur” olarak kaydedilmiştir. Görele kalesinin deniz kıyısında bir tepe üzerinde Ceneviz yapısı olduğunu söyler.

Çeviri yazıya gelince;

Evsâf-ı Kal‘a-i Giresun – İstanbul Kostantin’in binasıdır. Sonra Uzun Hasan Sultan’ın eline girmiş ise de yine Ceneviz frengi istila eylemiştir. Sonra Fatih zamanında Musahib Mahmud Paşa mârifetiyle zabt edilmiştir. Ebü’l-feth [Fatih Sultan Mehmed] kal‘a feth edilirken Mahmud Paşa’ya: “bu gece kal‘a altına giresin” deyü ferman edince kal‘aya meterise girip feth eylediğiçün ismine (Giresun) denmiştir. 17’nci iklim arzındadır. Trabzon eyaletinin ibtidâ hududunda paşa hâssıdır. Hâkimi müsellemdir. Üç yüz pâyesiyle mükellef kazâdır. Yeniçeri ocağından serdarı, kal‘a dizdarı, neferatı gümrük emîni, müftüsü, nâkibi vardır. Leb-i deryada Canik ile Trabzon beyninde vâkı‘ olmuştur. Trabzon Giresun’un şarkına düşer. Burası Ceneviz frenginin elinde iken mâmur ve muazzam bir şehir imiş. Hâlâ o zaman binalarının âsârı zâhir ve bahirdir. Lâkin şimdi Giresun o kadar muazzam şehir değildir. Çarşı içinde câmileri, mesacidi, hân, hamam, çarşı ve pazarları vardır. Kal‘ası leb-i deryadadır. Bağ ve bahçelerinde meyve çoktur. Limanı âlâ demir tutar yatakdır. Lâkin batı rüzgârlarında sehl muhalif olur. Liman cânib-i garbisinde bir küçük ceziresi var. Nice kereler Kazak Ak ol-cezirenin ardına şayaklarını saklayıp karadan asker dökerek bu şehirden mal-ı firâvân almış, şehri ıhrâk-ı bi’n-nâr eylemiştir. Çünkü kal‘ası şehri muhafaza edemez. Bu şehir, Trabzon eyaletine tâbi‘ olmağla Ömer Paşa askerinden nice deryadan bıkarak Trabzon’a kara tarikiyle giderler. Buradan kalkarak cânib-i şimale derya ile (Perpolum kal‘ası)’na geldik.

Perpolum [Tirebolu] – Leb-i deryada bir püşte üzre şekl-i murabbada köhne bir kal‘a-i sagîrdir. Dizdar ve nefaratı vardır. Limanı lâtifdir. Kasabası ol kadar mâmur değildir. Trabzon’un nahiyesidir. Halkı (Çankalan-ı Rumî)’dir. Oradan (Zümre Burunu)’na geldik. Dağlarında mâmur köyleri var. Buradan yine şimale gidip (Göreli) kal‘asına geldik.

[Göreli kal‘ası] – Trabzon hükmünde kal‘adır. Kal‘ası leb-i deryada bir püşte üzerinde şekl-i murabbadan dolayı nice Ceneviz binası küçük bir kal‘adır.

Kaynaklar: BF (Erol Güngör, 28.05.1974); (M. İlgürel, “Evliya Çelebi”, DİA, XI, 529-533; Nuran Tezcan, “Seyahatname”, DİA, VII, 16-19; Evliya Çelebi, II, İstanbul 1314, s. 79-80; Evliya Çelebi Seyahatnamesi (haz. Z. Kurşun-S. A. Kahraman-Y. Dağlı), 2. ktp. İstanbul 1999, s. 46-47.

Bu köşe yazısı toplam 1887 defa okunmuştur

Köşe Yazısı Yorumları
Yorum Ekle

Sayın Ayhan Yüksel, çalışmalarınızı kısmen de olsa uzaktan takip etmeye çalışıyorum. Hemşehrimiz olarak sizinle iftihar ediyoruz. Bilgilendirdiğiniz için teşekkür eder, selam ve saygılar sunarız.
Nazmi Keşmer - 2012-02-01 09:44:11